پریسا مومن- این میزان (۲/۹ درصد جمعیت بیکار به نسبت جمعیت فعال) در قیاس با نرخ بیکاری ۱۱ درصدی بهار سال ۱۴۰۰ کاهش داشته اما به نسبت زمستان همان سال، ۴/۰ درصد افزایش نیز داشته است. بر اساس این گزارش، در بهار امسال، ۹/۴۰ درصد جمعیت ۱۵‌ساله و بیشتر از نظر اقتصادی فعال بوده‌اند، یعنی در گروه شاغلان یا بیکاران قرار گرفته‌اند. جمعیت شاغلان ۱۵‌ساله و بیشتر در این فصل ۲۳ میلیون و ۵۷۸ هزار نفر بوده که نسبت به فصل مشابه سال قبل ۹۸ هزار نفر کاهش دارد. نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴‌ساله حاکی از آن است که ۰/۲۴ درصد از فعالان این گروه سنی در بهار ۱۴۰۱ بیکار بودند.

سهم جمعیت دارای اشتغال ناقص جمعیت ۱۵‌ساله و بیشتر نیز چندان تغییر نیافته و حدود ۷/۹ درصد جمعیت شاغل، به دلایل اقتصادی مختلف (فصل غیرکاری، اشتغال به کار فصلی، رکود کاری، پیدا نکردن کار به صورت موقت پس از تغییر شغل با ساعات متغیر کار و…) کمتر از ۴۴ ساعت در هفته کار کرده و آماده برای انجام کار اضافی بودند؛ این در حالی است که ۳/۴۰ درصد از شاغلان ۱۵‌ساله و بیشتر، بیش از ۴۹ ساعت در هفته کار کرده‌اند. این در حالی است که بخش خدمات و بازرگانی عملا هنوز اکثریت سهم بازار کار ایران را به خود اختصاص داده و ۵۱ درصد شاغلان کشور در این حوزه مشغول به خدمت و کسب معاش خویش هستند.

یکی از انتقادات دیرپا و شناخته‌شده در مورد نحوه محاسبه نرخ بیکاری، تغییر تعریف شاغل و بیکار و تمایز آن است. از نظر سازمان جهانی کار (ILO)، بیکار کسی است که بیش از ۱۵سال سن داشته باشد اما نه مشغول تحصیل یا آموزش به منظور کسب مهارت باشد و حتی برای یک ساعت در هفته برای کار مراجعه نکرده باشد یا طی یک تا سه ماه به‌دنبال یافتن شغل بوده باشد.

در همین رابطه، حسین راغفر استاد اقتصاد دانشگاه الزهرا با اشاره به آمارهای اخیر بیکاری اعلام‌شده توسط مرکز آمار به جهان صنعت می گوید: به نظر نمی‌آید که ما با کاهش نرخ بیکاری مواجه باشیم. هرچند خود مفهوم بیکاری از مفاهیم مورد مناقشه در اقتصاد است و همیشه درباره اینکه چه کسی باید بیکار در نظر گرفته شود، بحث وجود داشته و در ایران نیز این بحث بسیار جدی بوده است.

در ادامه افزود: هدف از تعریف بیکاری پیامدهای اقتصادی و اجتماعی ناشی از بیکاری است و اگر قرار باشد یک زندگی انسانی برای کسی تامین شود، این مهم است که سرپرست خانوار چند ساعت کار می‌کند تا بتواند معاش خانوار را در حد شرافتمندانه تامین کند. با این تعریف از بیکاری یعنی با این تعریف که «فرد بتواند با یک شیفت کاری در روز زندگی خود را تامین کند»، سهم کسانی که فاقد اشتغال هستند از آمارها بسیار زیاد خواهد شد و اگر معیار هشت ساعت کار روزانه به جز ایام تعطیل باشد، آمار بیکاری باید چند برابر رقم‌های اعلام شده مرکز آمار و چیزی بیش از ۴۰ تا ۴۵ درصد باشد. این آمار برآوردی ۴۵- ۴۰ درصد نرخ بیکاری در شرایطی است که ما تعریف «کار تمام‌وقت» و اشتغال متعارف را به عنوان شغل مانند بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته بپذیریم.
آمار برآوردی ما از اشتغال متعارف، استاندارد و تمام‌وقت در دهه گذشته (حدود ۹ سال پیش) چیزی حدود رقم ۳۲ درصد بود که در شرایط کنونی با توجه به افت وضعیت اشتغال متعارف در کشور، این رقم به بیش از ۴۰ تا ۴۵ درصد رسید.

کارشناس حوزه اقتصاد، فقر و اشتغال با تاکید بر اینکه «وقتی ما نحوه رسیدن به آمارها و ارقام عجیب را روشن نکنیم، ممکن است با انتشار برخی ارقام که قابل باور نیستند به نحوی معکوس نیت انتشاردهندگان را در جامعه مشاهده کنیم» اظهار کرد: برخی آمارهای منتشره از سوی دولت گاه مخاطبان را بی‌اعتمادتر می‌کند و لازم است تعاریف از آمارها به‌طور دقیق مشخص شوند و تعاریف حداقلی از شاخص‌های اقتصادی مورد استفاده قرار نگیرند.حتی اگر این آمار به عنوان آمارهای موفقیت دولت‌ها عنوان نشود، بهتر است.

افزایش خروج نیروی کار بالقوه از کشور و عدم متوقف شدن روند آن حاکی از آن است که ظرفیت‌های شغلی در کشور هر روز محدودتر می‌شود و به نحو تبعیض‌آمیز مشاغلی که نیروی کار متخصص و تحصیلکرده را لازم داشته و بر سر آن رقابت زیادی وجود دارد، در هسته‌های گزینش به صورتی توزیع می‌شود که عملا بسیاری از افراد آموزش دیده و حرفه‌ای را دچار سرخوردگی و میل به مهاجرت می‌کند.

وی در پاسخ به این سوال که «مشاغل ناپایدار و غیرثابت مثل مشاغل مربوط به مبادله رمزارزها، سبدگردانی، بورس و معامله‌گری و دلالی مجازی که در سال‌های اخیر رونق گرفتند، تاثیری در افزایش نرخ شاغلان نداشته‌اند؟» به ایلنا گفت: بسیاری از مشاغل فوق‌الذکر در تعریف اشتغال قرار نمی‌گیرند و آنها نیز در زمره شغل خودشان را تعریف نمی‌کنند. لذا آمار این قبیل مشاغل که اکثرشان نامولد و برخی از آنها ممکن است مولدباشند، تاثیری در افزایش و کاهش نرخ بیکاری نخواهد داشت.

مشاغلی که نام برده شد ذیل عنوان «مشاغل غیررسمی» شناخته می‌شوند و اکثریت قاطع آنها مالیات نپرداخته‌اند و به همین دلیل شناسایی نمی‌شوند. ممکن است در بازارهای مالی حضور داشته باشند، اما شناسایی آنها در جمع شاغلان صورت نمی‌گیرد..

رشد قابل توجه مشاغل غیررسمی در ایران
راغفر درباره مشاغل غیررسمی و رشد آنها تصریح کرد: در اکثر کشورهایی که سیاست‌های موسوم به «بنیادگرایی بازار» و مالی‌گرایی افراطی اجرا شده است، شاهد افزایش گسترده این مشاغل نامولد بوده‌ایم، هرچند گسترش فناوری‌های مجازی و فضای اینترنت و تلفن‌های هوشمند نیز نقشی بسزا در گسترش برخی مشاغل مشابه داشتند. به این معنا در همه جای جهان بخش مشاغل غیررسمی رشد کرده است، اما شرایط خاص ایران باعث شده این رشد بیشتر قابل مشاهده بوده و فربه‌تر از گذشته باشد.
ویبا اشاره به اینکه ممکن است بیش از ۳۰ درصد شاغلان اقتصاد ایران در مشاغل غیررسمی حضور داشته باشند، اظهار کرد: بسیاری از مشاغل خانگی که با حمایت دولت ایجاد نشدند (مثل دوزندگی برای خانم‌های خانه‌دار) و زنانی که با سفته‌گذاری و حقوق بسیار نازل و بدون بیمه کار می‌کنند، عمدتا مورد شناسایی قرار نمی‌گیرند و از جنبه اقتصادی نیز از شغل غیرشایسته بهره‌مند هستند و جزو آمار شاغلان رسمی محسوب نمی‌شوند.
وی با بیان اینکه «بخش بزرگی از اقتصاد ایران درحال اختصاص به مشاغل غیررسمی است و این بخش درحال رشد است»، گفت: متاسفانه آمارهای رسمی ما هنوز در جنبه پوششی فاقد ظرفیت‌های مطالعاتی روی این حوزه‌های رو به گسترش است و به این اعتبار نمی‌توان هنوز درباره دقت نظام جامع آماری کشور در حوزه اقتصادی و به خصوص فقر و اشتغال ادعایی مطرح کرد.