پریسا مومن- این روزها اخبار پیرامون نگاه اقتصادهای جهانی به انرژی های تجدیدپذیر مثل خورشید و باد بیش از هر زمان دیگری به گوش می‌رسد و کشور ایران نیز با توجه به پتانسیل‌های فراوان در انرژی های خورشیدی می‌تواند بخش عظیمی از انرژی های مصرفی در برق خود را از این راه تامین کند.

ایران، با مساحت وسیعی از مناطق بیابانی و خشک در معرض تابش شدید نور خورشید قرار دارد و پتانسیل بسیار عظیمی در استفاده از انرژی رایگان خورشیدی دارد هزینه سرمایه‏گذاری اولیه برای یک نیروگاه گاز طبیعی به ازای هر کیلو وات کمتر از یک پنجم هزینه تأسیسات در مقیاس مشابه برای یک‏ نیروگاه خورشیدی است، لیکن در یک تحلیل بلند مدت باید موارد زیر را با جدیت مد نطر قرارداد: هزینه‏های بعدی تأمین گاز، حداقل مقیاس، هزینه های شبکه انتقال، هزینه های پنهان و اجتماعی قابل توجه در تولید برق از انواع سوختهای فسیلی؛ که از جمله این هزینه ها یارانه های مستقیم و غیرمستقیم اعطایی به سوختهای فسیلی، هزینه های اجتماعی و هزینه های مربوط به آلودگی محیط زیست و کنترل آلودگیهاست. مسئله اصلی این تحقیق، بررسی و تایید توجیه اقتصادی داشتن استفاده از نیروگاههای خورشیدی در مقایسه با نیروگاههای حرارتی با سوخت فسیلی با در نظر گرفتن هزینه های جانبی و پنهان آن می باشد. هدف اصلی این تحقیق محاسبه بهای تمام شده هر کیلو وات برق خورشیدی و حرارتی با لحاظ نمودن تمام هزینه های آشکار و پنهان آن وبررسی توجیه اقتصادی داشتن تولید برق خورشیدی است. برای دستیابی به هدف این تحقیق از دو روش هزینه تراز شده انرژی(LCOE) و محاسبات نرم افزار کامفار استفاده شده است. با استفاده از نرم افزار کامفار اطلاعات مربوط به دو پروژه نیروگاه حرارتی و خورشیدی برای داشتن سطح معنی داری از بازدهی داخلی، حداقل قیمت فروش برق برای دو پروژه محاسبه شده و با هم مقایسه شده است. براساس محاسبات هزینه تراز شده یک کیلووات برق حرارتی، ۲۱۷۴۴ ریال و برای یک کیلووات برق خورشیدی عدد ۳۲۸۸۸ ریال بدست آمد. مقایسه دو هزینه تراز شده بدست آمده برای نیروگاه حرارتی و خورشیدی با احتساب هزینه فرصت استفاده از سوختهای فسیلی مانند گاز، مازوت و گازوئیل، هزینه سوخت و همچنین هزینه های زیست محیطی (اجتماعی) نشان از نزدیکی هر چه بیشتر هزینه تولید برق خورشیدی به دیگر روشهای مرسوم می باشد. با انجام محاسبات توسط نرم افزار کامفار در قیمت ۱۹۰۰۰ ریال برای هر کیلووات برای حرارتی، خالص جریانات نقدی تجمعی ۲۲,۸۱۵,۵۲۴,۳۸۱ ریال و نرخ بازده داخلی ۱٫۳۱ % می باشد. و برای نیروگاه خورشیدی، در قیمت فروش ۷۰۰۰ ریال برای هر کیلوات، میزان خالص جریانات نقدی تجمعی ۱,۷۰۰,۷۱۹,۴۱۹ ریال و نرخ بازده داخلی ۱٫۰۱ % می باشد. این بدان معنی است که با قیمت فروش پایین تر می توان بازدهی مشابه سرمایه گذاری در یک نیروگاه حرارتی را بدست آورد. و این نشان دهنده بالاتر بودن ارزش پروژه نیروگاه خورشیدی می باشد.

مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی مسائل راهبردی بخش انرژی در برنامه هفتم توسعه را با تاکید بر توسعه انرژی تجدیدپذیر بررسی کرد. میزان ناترازی عرضه و تقاضای برق در سال‌های اخیر حدود ۱۲ هزار مگاوات بوده که با رشد مصرف و محدودیت در افزایش ظرفیت تولید به دلیل عدم دسترسی به منابع مالی لازم و همچنین محدودیت تامین سوخت مورد نیاز در نیروگاه‌های حرارتی‌ تعمیق یافته است. با توجه به وجود پتانسیل قابل توجه کشور در تولید برق از منابع تجدید‌پذیر، یکی از راه‌های برون‌رفت از شرایط فعلی استفاده از انرژی تجدید‌پذیر است. تنوع‌بخشی به سبد تولید برق از طریق انرژی تجدید‌پذیر علاوه بر کمک به حل ناترازی، امنیت تولید انرژی کشور را افزایش داده و منجر به کاهش آلودگی زیست‌محیطی و آب مصرفی می‌شود. مطابق برآورد وزارت نیرو، ایران دارای پتانسیل ۱۲۴ هزار مگاوات برق از منابع تجدید‌پذیر است که ۷۱ هزار مگاوات آن انرژی خورشیدی و ۴۹ هزار مگاوات آن مربوط به انرژی بادی است. علی‌رغم توجه به توسعه انرژی‌های تجدید‌پذیر در قوانین و سیاست‌های کشور ۸/۱۲ درصد از برق تولیدی در دنیا از منابع تجدید‌پذیر است. براساس آمارهای بین‌المللی تا سال ۲۰۵۰ میلادی میزان تقاضای برق ۶/۱ برابر خواهد شد و برق تجدیدپذیر با ۴۳ درصد، بیشترین سهم تولید برق را خواهد داشت. اگرچه اقتصاد معیوب صنعت برق اصلی‌ترین چالش برای افزایش توان تولید برق از منابع تجدید‌پذیر است، اما با توجه به شرایط کنونی کشور می‌توان با مجموعه پیشنهادهایی به توسعه برق تجدید‌پذیر اقدام نمود. در این گزارش ضمن بررسی وضعیت انرژی تجدید‌پذیر در ایران و کشورهای منتخب، مجموعه راهکارهایی طی برنامه هفتم توسعه جهت توسعه برق تجدید‌پذیر در ایران تا ۱۰ هزار مگاوات ارائه شده است.
به گزارش روابط‌عمومی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات انرژی، صنعت و معدن این مرکز در گزارشی با عنوان «مسائل راهبردی بخش انرژی در برنامه هفتم توسعه: توسعه انرژی تجدیدپذیر» با اشاره به اینکه بیش از ۸۰ درصد برق تولیدی کشور حرارتی و وابسته به سوخت گاز طبیعی است، بیان می‌کند که این وابستگی باعث شده بروز ناترازی گاز طبیعی منجر به ایجاد چالش در زمینه تامین سوخت نیروگاه‌ها شود. بنابراین محدودیت در افزایش توان تولیدی از یک‌سو و افزایش میزان مصرف از ‌سوی دیگر، منجر به ناترازی عرضه و تقاضای برق شده ‌است.
در این گزارش مطرح می‌شود که به‌دلیل نبود تنوع در سبد تولید برق کشور و وابستگی بالای آن به گاز و محدودیت تامین سوخت گاز، وضعیت فعلی نمی‌تواند پاسخگوی برق مورد نیاز جهت رشد اقتصادی کشور باشد. لذا تنوع‌بخشی به سبد تولید برق ضروری و از اولویت‌های کشور است.این گزارش بیان می‌کند که در حال حاضر توان اسمی برق در کشور ۹/۹۰ هزار مگاوات است که باوجود حکم قانونی برنامه ششم توسعه مبنی بر سهم ۵ درصدی (۵/۴ هزار مگاواتی) توان تولید برق تجدیدپذیر، ۱/۱ درصد توان اسمی نیروگاه‌های برق مرتبط با انرژی تجدیدپذیر است. مجموع ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر برای تولید برق در کشور حدود ۱۲۴ گیگاوات برآورد شده ‌است. انرژی خورشیدی با ۷۱ گیگاوات و انرژی بادی با ۴۹ گیگاوات بیش از ۹۷ درصد از کل پتانسیل موجود کشور در این حوزه را به خود اختصاص می‌دهند و به همین دلیل باید در اولویت قرار گیرند.در ادامه این گزارش به منابع در دسترس در سبد تولید برق کشورها اشاره شده و آمده است‌: سبد تولید برق در کشورهای آمریکایی نسبت به دیگر کشورها تنوع بیشتری دارد و با وجود اینکه بخش گازی در این کشورها بیشترین سهم را دارد، کشورهایی مانند کانادا و برزیل به‌دلیل داشتن منابع آب فراوان، این منبع در تولید برق این کشور نقش مهمی دارد. در کشورهای اروپایی نیز به‌دلیل کمبود منابع گازی، سهم تجدیدپذیر بیشتر می‌شود و به بیش از ۲۰ درصد می‌رسد.
در این گزارش بیان می‌شود که در سبد تولید برق کشورهای حوزه خلیج فارس و خاورمیانه به‌دلیل برخورداری از منابع نفت و گاز، سوخت‌های فسیلی در تولید برق سهم بسیار بالایی داشته و به بیش از ۶۰ درصد می‌رسد. در شرق آسیا، کشورهایی مانند چین، استرالیا، هند و اندونزی، سهم زغال‌سنگ قابل توجه است و بیش از ۵۰ درصد از سبد تولید برق را تشکیل می‌دهد.
این گزارش تاکید می‌کند که اکثر کشورهای توسعه‌یافته در حال تغییر سیاست و افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در تولید برق هستند؛ به‌نحوی‌که بر‌اساس برآوردهای بین‌المللی، با افزایش میزان تولید برق تا سال ۲۰۵۰ میلادی به ۶/۱ برابر و سهم تولید برق از منابع تجدید‌پذیر به ۴۳ درصد می‌رسد.
در ادامه این گزارش به ظرفیت‌های تولید برق از منابع تجدیدپذیر در کشورمان پرداخته و بیان می‌شود که در ایران به‌لحاظ توزیع جغرافیایی، ظرفیت استفاده از این منابع در استان‌های شرقی و جنوب‌شرقی نسبت به سایر استان‌ها بیشتر است.
این گزارش توضیح می‌دهد که در مجموع استان‌های سیستان‌و‌بلوچستان، خراسان‌جنوبی، خراسان‌رضوی و کرمان پتانسیل ۴۰ هزار مگاواتی توان تولید برق از محل انرژی‌های تجدیدپذیر خورشید و بادی را دارند. استان کرمان بیشترین ظرفیت خورشیدی و استان سیستان‌و‌بلوچستان بیشترین ظرفیت انرژی بادی را دارد.این گزارش ادامه می‌دهد‌: توزیع جغرافیایی صنایع، متناسب با ظرفیت تجدیدپذیر در کشور نیست. به‌عنوان مثال تنها ۱۳ درصد از کارخانه‌های سیمان در استان‌های سیستان و بلوچستان، خراسان‌رضوی و خراسان‌جنوبی قرار دارد، اما ظرفیت این استان‌ها برای استفاده از منابع تجدیدپذیر بسیار بالاست و می‌توان از این ظرفیت استفاده ‌کرد. از ‌سوی دیگر با توجه به ظرفیت بالای تولید برق تجدیدپذیر خورشیدی و بادی در سه استان مرزی خراسان‌رضوی، خراسان‌جنوبی و سیستان‌و‌بلوچستان و نیاز کشورهای همجوار در مرز شرقی کشور به برق، با توسعه برق تجدیدپذیر در شرق کشور، تقاضای مناسبی جهت دریافت برق به وجود خواهد آمد.در ادامه این گزارش اشاره شده‌است‌: مهم‌ترین مشکل در اجرا نشدن ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید، نبود تضمین در تسویه بازپرداخت سرمایه‌گذاری‌های انجام‌‌شده در این زمینه است.
مرکز پژوهش‌های مجلس در این راستا پیشنهاد می‌دهد که با هدف تضمین تسویه گواهی‌های صرفه‌جویی انرژی در پروژه‌های مصوب شورای اقتصاد، مبتنی بر ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید رقابت‌پذیر، صندوق بهینه‌سازی مصرف انرژی تاسیس شود و با استفاده از این صندوق، تسویه گواهی‌ها در بازار بهینه‌سازی مصرف انرژی تضمین شده و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر توسعه می‌یابد.این گزارش یکی از مشوق‌های اصلی در توسعه برق تجدیدپذیر را فراهم‌سازی امکان صادرات این برق عنوان و بیان می‌کند که ظرفیت تجدیدپذیر در استان‌های شرقی کشور بسیار بالاست و امکان صادرات آن به کشورهای همسایه وجود دارد. از این رو پیشنهاد می‌شود در طول برنامه هفتم توسعه، امکان صادرات حداقل ۵۰ درصد ظرفیت تولید نیروگاه‌های تجدیدپذیر در زمان غیراوج فراهم شود و اگر اجازه صادرات این ظرفیت داده نشد، وزارت نیرو موظف شود معادل ریالی برق صادر نشده را با متوسط نرخ صادراتی برق خریداری کند.پیشنهاد دیگر مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی این است که به‌دلیل تعرفه پایین سوخت نیروگاه‌های حرارتی در کشور، به‌لحاظ اقتصادی امکان رقابت نیروگاه‌های تجدیدپذیر با سایر نیروگاه‌ها وجود ندارد. با توجه به ماده (۱۰) قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق پیشنهاد می‌شود با حذف تدریجی قیمت‌گذاری در زنجیره تولید تا مصرف برق و ارائه یارانه مستقیم به جامعه هدف، علاوه بر تشویق به بهره‌ور شدن زنجیره تولید، تولید برق تجدیدپذیر‌ رقابتی شود.