پریسا مومن: ایران کشوری است که در آن آب، سرمایهای حیاتی و نایاب به شمار میرود. سالهاست که کارشناسان از بحران آب هشدار میدهند و واقعیت این است که بخش اعظم این بحران ریشه در مدیریت ناکارآمد منابع آب دارد؛ به خصوص در بخش کشاورزی. این بخش، با مصرف بیش از ۹۰ درصد منابع آب شیرین کشور، نقشی تعیینکننده در کمآبیها و کاهش سطح سفرههای آب زیرزمینی ایفا میکند. اما نکته تأسفبار آن است که این مصرف بالا همراه است با بهرهوری بسیار پایین، به گونهای که سهم واقعی آب صرفشده در تولید محصول کشاورزی، کمتر از نیمی از میزان مصرف است. یعنی نیمی از این آب به نوعی هدر میرود.
این شرایط، ترکیبی از روشهای سنتی آبیاری، عدم توجه به فناوریهای نوین، کمکاری در سیاستگذاری و بیتوجهی به فرهنگ مصرف بهینه است. اگر به همین روند ادامه دهیم، نه تنها کشاورزی، بلکه کل جامعه ایران دچار بحرانهای جدیتر در تامین غذا و آب خواهد شد. اما راهکار چیست؟ آیا امکان اصلاح این سیستم وجود دارد؟ در این مطلب به نقد و بررسی وضعیت فعلی، معرفی روشهای آبیاری مدرن و راهکارهای صرفهجویی خواهیم پرداخت.بخش اول: چرا کشاورزی ایران پرمصرفترین بخش آب است؟
کشاورزی، به عنوان بزرگترین مصرفکننده آب در ایران، مسئول اصلی بحران آب محسوب میشود. اما این مسئله تنها به مقدار مصرف آب بازنمیگردد، بلکه نحوه مصرف و بهرهوری نیز موضوعی کلیدی است. در ایران، روشهای سنتی آبیاری مانند آبیاری غرقابی (Flood irrigation) که در آن زمینها به صورت گسترده و بدون کنترل آبیاری میشوند، هنوز رایج است. این روشها علاوه بر هدررفت زیاد آب، باعث فرسایش خاک، شوری زمین و کاهش کیفیت محصولات میشوند.
تحقیقات نشان داده که بهرهوری آبیاری در ایران در حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد است، در حالی که در جهان این عدد به طور متوسط ۶۰ تا ۷۰ درصد است. این بدان معنی است که بخش قابل توجهی از آبی که کشاورزان مصرف میکنند، عملا در تولید محصول موثر نیست. از سوی دیگر، تعرفه پایین آب کشاورزی و عدم وجود انگیزه اقتصادی برای صرفهجویی باعث شده کشاورزان کمتر به دنبال اصلاح روشهای خود باشند.
در کنار این عوامل، تغییرات اقلیمی و کاهش بارشها، فشار مضاعفی بر منابع آب گذاشته است. سفرههای آب زیرزمینی که تا چند دهه پیش منبع مهم تامین آب کشاورزی بودند، به شدت کاهش یافته و بسیاری از دشتها در وضعیت بحرانی قرار دارند. این روند اگر ادامه یابد، ناپایداری کشاورزی و افزایش فقر در مناطق روستایی را به همراه خواهد داشت.
با وجود تمام چالشها، هنوز امیدهایی برای بهبود وضعیت وجود دارد؛ فناوریهای نوین آبیاری میتوانند به صورت چشمگیری مصرف آب را کاهش دهند و بهرهوری را افزایش دهند. در اینجا چند روش مدرن و کارآمد را معرفی میکنیم:
یکی از بهترین و پرکاربردترین روشهای مدرن، آبیاری قطرهای است که آب را به صورت قطرهای و مستقیم به ریشه گیاه میرساند. این روش به کاهش تبخیر، رواناب و نفوذ عمیق غیرضروری کمک میکند. مطالعات نشان میدهند که با استفاده از آبیاری قطرهای، میتوان تا ۳۰ تا ۵۰ درصد در مصرف آب صرفهجویی کرد.
با این وجود، استفاده از این روش در ایران هنوز بسیار محدود است. طبق آمار وزارت جهاد کشاورزی، تنها حدود ۲۰ درصد از اراضی کشاورزی به این سیستم مجهز شدهاند. علت اصلی محدودیت، هزینه اولیه بالای نصب و عدم آموزش کافی به کشاورزان است.
این روش با استفاده از نازلهای پخشکننده، آب را به شکل باران مصنوعی روی سطح زمین میپاشد. بهرهوری آبیاری بارانی نسبت به روش غرقابی بالاتر است اما نسبت به آبیاری قطرهای کمتر است. مزیت این روش در امکان استفاده در زمینهای ناهموار و کمتر بودن هزینه نصب نسبت به قطرهای است.
آبیاری زیرسطحی، که آب را مستقیماً به ریشه گیاه میرساند و تبخیر را به حداقل میرساند، از جمله روشهای نوین است که در ایران کمتر شناخته شده است. این سیستم نیازمند تکنولوژی پیشرفته و زیرساختهای مناسب است.
کاهش هدررفت آب، علاوه بر استفاده از روشهای مدرن، نیازمند یک بسته راهکارهای جامع و چندجانبه است که در ادامه به مهمترین آنها اشاره میکنیم:
تعرفه بسیار پایین آب کشاورزی باعث شده انگیزه صرفهجویی کاهش یابد. اصلاح تعرفه به گونهای که کشاورزان تشویق به مصرف بهینه شوند، میتواند تاثیر بسزایی در کاهش مصرف داشته باشد.
بسیاری از کشاورزان به دلیل کمبود آموزش و اطلاعات کافی، همچنان روشهای سنتی و پرهزینه را به کار میبرند. برگزاری دورههای آموزشی، ارائه مشاورههای فنی و ترویج فرهنگ مصرف بهینه از ملزومات است.
اجرای سامانههای هوشمند مدیریت آب، استفاده از سنسورهای خاک و رطوبت، و پایش مستمر مصرف میتواند هدررفتها را شناسایی و کاهش دهد.
استفاده مجدد از پسابهای تصفیهشده در کشاورزی میتواند فشار بر منابع آب شیرین را کاهش دهد.
ترویج کشت گیاهان مقاوم به خشکی و کمآببر مانند جو، نخود و گیاهان بومی میتواند میزان مصرف آب را کاهش دهد.
بحران آب در کشاورزی ایران نه یک مشکل تکنیکی صرف، بلکه یک بحران مدیریتی، اقتصادی و فرهنگی است. نیاز است که سیاستگذاران، کارشناسان و کشاورزان دست در دست هم دهند و با رویکردی علمی و واقعبینانه، مدلهای نوین آبیاری و مصرف بهینه آب را در اولویت قرار دهند.
در غیر این صورت، افزایش جمعیت، تغییرات اقلیمی و برداشت بیرویه منابع آبی، امنیت غذایی کشور را به مخاطره خواهد انداخت. از سوی دیگر، صرفهجویی در آب کشاورزی میتواند به عنوان یک فرصت برای افزایش بهرهوری، کاهش هزینهها و ایجاد کشاورزی پایدار دیده شود.
اگر امروز به اصلاح نپردازیم، فردا دیر خواهد بود.
https://asrejavanonline.ir/?p=19048
