پریسا مومن – بررسی ها نشان می دهد باوجود جذابیت ترانزیت از مسیر ایران، ترانزیت کالا در سال‌های اخیر نه‌تنها رشد نکرده، بلکه دچار افت نیز شده است. در حالی که حجم ترانزیت کشور بالغ بر ۲۰۰ میلیون تن در سال تخمین زده شده، در سال ۱۳۹۹ مجموعا ۷ میلیون تن کالا از ایران ترانزیت شد،‌‌‌ این در حالی است که رقم مذکور در سال ۹۷ حدود ۱۲ میلیون تن بوده و این افت موضوعی قابل تامل است. با وجود چند کریدور رقیب در هر مسیر ترانزیتی، مهم‌ترین شاخص‌‌‌ها برای تجار و شرکت‌های فورواردر برای انتخاب کریدور و عبور کالا از آن، به ترتیب سه عامل «زمان»، «هزینه» و «امنیت» است.

تعدد قوانین و ارگان‌‌‌های تصمیم‌گیرنده، یکی از اصلی‌ترین موانع ترانزیت محسوب می‌شود و متولی واحدی برای موضوع ترانزیت وجود ندارد. زمانی که ارگان‌‌‌های تصمیم‌گیرنده متعدد باشد به تبع آن قوانین دست و پاگیر نیز زیادتر شده و دود آن به چشم بخش ترانزیت می‌رود.

بر اساس آمار منتشره گمرک جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۳، مجموع ورودی و خروجی روزانه کامیون‌ها در مرزهای ایران ۱۱ هزار و ۱۵۳ دستگاه کامیون است. از این میزان، در آن روز حدود ۶ هزار و ۴۲۲ دستگاه کامیون از گمرکات ایران خارج و ۴ هزار و ۸۱۰ دستگاه کامیون به کشور وارد شده است. اگر این آمار را با احتساب ۸۰ روز تعطیلی در سال در نظر بگیریم، سالانه نزدیک به ۳ میلیون و ۱۷۸ هزار و ۶۰۵ کامیون ترانزیت از کشورهای منطقه برای انجام تجارت جهانی ناگزیر به عبور از ایران هستند.

البته این آمار مربوط به مرزهای زمینی است که بخش زیادی از آن‌ها برای دسترسی به آب‌های آزاد به مهم‌ترین مبادی ورودی کالاها از بنادر، چابهار، بندرعباس، بندر بوشهر و بنادر استان خوزستان اقدام می‌کنند.

نکته مهم این است که در این فاصله ۱هزار و ۸۸۰ کیلومتری سواحل خلیج‌فارس و دریای عمان، بنادر مهم دیگری هم مانند بندر جاسک، لنگه، عسلویه و کنگان و … هم فعالیت دارند. عمده تجارت دریایی کشورهای حاشیه شرق و شمال‌شرق ایران از بندر عباس، بندرجاسک و بندر چابهار است که طولانی‌ترین مسافت از بندر چابهار تا خروجی مرزهای شرقی یعنی مرز باجگیران در استان خراسان شمالی و مرز ترکمنستان، تقریبا هزار و ۸۷۹ کیلومتر است.

این در حالی است که بندرعباس به عنوان مهم‌ترین بندر صادرات و واردات غیر نفتی هم برای این کشورها اهمیت بسیار بالایی دارد و فاصله بندرعباس تا گمرک شمال‌شرقی(باجگیران) ۲ هزار و ۲۳۶ کیلومتر و تا دورترین مرز شمالغرب هم در حدود ۲ هزار و ۲۱۳ کیلومتر است. همین وضعیت در رابطه با بنادر واقع در جنوب‌غرب تا مرزهای شمال‌غرب هم صادق است.

بر اساس ابلاغیه رییس سازمان برنامه و بودجه، نرخ عوارض حمل و نقل کالای ترانزیتی از قلمرو کشور از ابتدای دی ماه ۱۴۰۲ به ازای هر تن – کیلومتر به میزان چهارصد و پنجاه (۴۵۰) ریال تعیین شده و وزارت راه و شهرسازی مجاز است در سنوات آتی به طور سالانه یک بار در سال نرخ عوارض حمل و نقل کالا ترانزیتی از قلمرو کشور را به ازای هر تن – کیلومتر معادل ریالی تا ۰.۴ سنت دلار، بر اساس نرخ روز تسعیر دلار سامانه معاملات الکترونیکی ارز بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (ETS، تالار (دوم) تعدیل و بر همین مبنا اقدام نماید.

اگر این میزان از عوارض جاده‌ای را با یک حساب سرانگشتی از طولانی‌ترین مبادی ورودی و خروجی مانند آن مثالی که در بالا بدان اشاره شد در نظر بگیریم، عبور یک بار کامیون ۲۰ تنی تنها از مرز دوغارون به پرویزخان یک میلیون و ۶۲۹ هزار تومان هزینه عوارض جاده‌ای دارد.

متاسفانه آمار مشخصی از این که کدام کشورها بیشترین تردد به کشور ما را دارند و بیشترین میزان مسافت طی شده تا کدام مرز است، در دست نیست اما اگر به‌طور میانگین برای این ۳ میلیون و ۱۷۸ هزار و ۶۰۵ خودرو تنها هزار کیلومتر با ۲۰ تن بار برای عبور از ایران در نظر بگیریم در سال رقمی بالغ بر ۲ هزار و ۸۱۰ میلیارد تومان (برابر با ۴۷ میلیون و ۶۷۹ هزار دلار) برای کشورمان ارزآوری دارد.

این در حالیست که میزان عوارض جاده‌ای در کشوری مانند ترکیه که در همسایگی ما قرار دارد از زمان ورود از مرز شرقی این کشور با ایران تا مرز غربی(بلغارستان) و برگشت، رقمی نزدیک به ۳۰ میلیون تومان برای رانندگان ایرانی هزینه دارد، که این هزینه‌ها فارغ از سایر هزینه‌های جانبی(خورد و خوراک و …) است.