دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی با بیان اینکه سهم ایران از بازار جهانی واکسن حدود نیم درصد است، گفت: بخش عمده این سهم به تأمین نیاز داخلی اختصاص دارد و صادرات قابل توجهی در این حوزه نداریم؛ بنابراین، افزایش سهم ایران از بازار جهانی و توسعه صادرات باید در اولویت قرار گیرد.

مصطفی قانعی در نشست «ظرفیت دانش‌بنیان‌ها در عصر جدید اکوسیستم واکسن ایران» که امروز یکشنبه ۱۰ آبان‌ماه برگزار شد، با اشاره به روند شکل‌گیری زیست‌بوم واکسن در ایران، گفت: در نخستین مرحله، حمایت‌ها بر تحقیق و توسعه متمرکز بود و پروژه‌هایی مانند واکسن آنفلوانزای نوترکیب و واکسن سرطان دهانه رحم از این مسیر مورد حمایت قرار گرفتند.

قانعی با اشاره به تجربه تولید واکسن در دوران همه‌گیری کرونا، افزود: در آن مقطع، فرصت مناسبی برای گردهم‌آوردن گروه‌های واکسن‌ساز با پلتفرم‌های مختلف فراهم شد و فعالیت‌های گسترده‌ای در این حوزه شکل گرفت. در آن زمان انتقاداتی در مورد تعداد واکسن‌های مختلف مطرح شد، ولی ما این اقدام را با برنامه‌ریزی انجام دادیم تا از فرصت پیش آمده برای توسعه واکسن‌های مختلف استفاده کنیم.

وی خاطر نشان کرد: پس از پایان همه‌گیری مشخص شد که توسعه صنعت واکسن به زیرساخت‌هایی فراتر از توان تولید محصول نهایی نیاز دارد. در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ مشخص شد که برای تولید واکسن، صرفاً داشتن دانش ساخت محصول کافی نیست و کشور باید به مواد اولیه، ادجوانت‌ها، زیرساخت‌های حیوانی و سایر اجزای مورد نیاز زنجیره تولید نیز دسترسی داشته باشد. در واقع، اگر کشوری بخواهد خود را واکسن‌ساز بداند، باید کل زنجیره ارزش این صنعت را در اختیار داشته باشد.

حمایت یک همتی از دو واکسن مننگوکوک و پنوموکوک

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی با اشاره به ضرورت شکل‌گیری یک اکوسیستم پایدار در صنعت واکسن، گفت: اکوسیستم زمانی شکل می‌گیرد که همه اجزای آن، از بازار و فناوری گرفته تا تأمین مالی، قیمت‌گذاری، تنظیم‌گری و زنجیره تولید، متولی مشخصی داشته باشند و فعالیت‌ها با اتکا به یک فرد یا مجموعه خاص متوقف نشوند.

وی با اشاره به تدوین نقشه راه واکسن در وزارت بهداشت در سال ۱۴۰۱ گفت: همچنین با همکاری معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت واکسن‌های اولویت‌دار مشخص شدند. در ادامه این مسیر، با استفاده از ظرفیت قانون جهش تولید دانش‌بنیان، ۲ واکسن مننگوکوک و پنوموکوک به‌عنوان اقلام راهبردی تعریف شدند تا حمایت‌های قانونی و مالی دستگاه‌های مختلف از جمله صندوق نوآوری و شکوفایی، گمرک و بانک مرکزی برای تأمین و تولید آنها فراهم شود.

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی با بیان اینکه برای این حوزه یک‌هزار میلیارد تومان سرمایه‌گذاری شد، تأکید کرد: تأمین مالی به‌تنهایی برای توسعه صنعت واکسن کافی نیست؛ چراکه سرمایه‌گذاری زمانی به نتیجه می‌رسد که دانش فنی و ظرفیت فناوری مورد نیاز نیز در کشور وجود داشته باشد. توان دانشی و فناوری که طی سال‌ها در کشور شکل گرفته، زیربنای استفاده از منابع مالی است.

حمایت از تولید بر اساس فراخوان و ارزیابی شفاف

وی با تشریح شیوه جدید حمایت از طرح‌های تولید واکسن، گفت: رویکرد قبلی که در آن پروژه‌های مشخصی برای حمایت انتخاب می‌شدند، کنار گذاشته شده و حمایت‌ها از طریق فراخوان‌های کشوری انجام می‌شود تا همه متقاضیان امکان حضور و رقابت داشته باشند و شفافیت بیشتر باشند.

قانعی افزود: در این فراخوان‌ها، زیرساخت، دانش فنی، نیروی انسانی متخصص، سابقه تولید و میزان مشارکت مالی متقاضیان ارزیابی می‌شود و طرح‌ها بر اساس مجموعه‌ای از شاخص‌ها امتیاز می‌گیرند. در نهایت، طرحی که بالاترین امتیاز را کسب کند، برای دریافت حمایت انتخاب خواهد شد.

وی با تأکید بر ضرورت شفافیت در این فرآیند، گفت: ارزیابی‌ها به‌صورت صوتی و تصویری ثبت می‌شود تا در صورت بروز اعتراض، امکان بررسی مستندات و قضاوت درباره نتایج وجود داشته باشد.

شتاب‌دهنده‌ها و تأمین مالی جمعی در خدمت صنعت واکسن

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی با اشاره به ورود این ستاد به حوزه واکسن‌های دامی نیز گفت: در این بخش، اولویت‌های تولید در حوزه‌های دام، طیور و آبزیان با همکاری سازمان دامپزشکی مشخص شده و تجربه استفاده از شتاب‌دهنده‌ها برای حمایت از طرح‌های فناورانه نیز نتایج مناسبی داشته است.

وی با اشاره به طرح‌های مورد حمایت در حوزه آبزیان و طیور ادامه داد: یکی از نشانه‌های شکل‌گیری اکوسیستم، ورود بخش خصوصی به تأمین مالی پروژه‌ها است. زمانی که شرکت‌های خصوصی و سکوهای تأمین مالی جمعی برای سرمایه‌گذاری در تولید واکسن وارد میدان شوند، می‌توان گفت این صنعت به سمت استقلال مالی حرکت می‌کند.

قانعی، استفاده از ابزار اعتبار مالیاتی را نیز یکی از ظرفیت‌های قابل استفاده برای توسعه این حوزه دانست.

کاهش ارزبری و صادرات؛ شاخص‌های ارزیابی صنعت واکسن

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی با تأکید بر ضرورت سنجش عمق فناوری در تولیدات داخلی، گفت: یکی از شاخص‌های مهم برای ارزیابی میزان بومی‌سازی، میزان وابستگی ارزی تولید است. اگر محصولی در داخل تولید شود اما همچنان بخش قابل توجهی از ارز مورد نیاز آن صرف واردات اجزای تولید شود، نمی‌توان از استقلال فناورانه آن سخن گفت.

قانعی افزود: میزان ارزبری، سهم از بازار جهانی، حجم صادرات، میزان سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و سهم منابع دولتی در تأمین مالی تولید، از جمله شاخص‌هایی هستند که باید برای ارزیابی عملکرد صنعت واکسن مورد توجه قرار گیرند.

وی با اشاره به اینکه سهم ایران از بازار جهانی واکسن حدود نیم درصد برآورد شده است که آن هم در داخل مصرف می‌شود، گفت: یکی از اهداف باید افزایش سهم کشور از بازار جهانی و توسعه صادرات باشد؛ چراکه تولیدکننده زمانی می‌تواند توان رقابتی خود را اثبات کند که محصولی با قیمت و کیفیت قابل رقابت با تولیدکنندگان بین‌المللی، از جمله شرکت‌های هندی و چینی عرضه کند.

ضرورت حرکت به سمت واکسن‌های نسل جدید

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی همچنین با اشاره به تحولات فناوری در صنعت واکسن، اظهار کرد: در گذشته بیشتر رویکرد کشور بر الگوبرداری از فناوری‌های موجود در جهان متمرکز بود، اما اکنون باید به سمت تولید واکسن‌های نسل جدید و محصولاتی حرکت کنیم که پیش از این در دنیا وجود نداشته‌اند.

وی با اشاره به اهمیت واکسن‌های نسل جدید از جمله واکسن زونا، تأکید کرد: توسعه فناوری‌های جدید در این حوزه می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای حضور در بازار جهانی ایجاد کند.

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی با اشاره به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی وابستگی در حوزه واکسن، گفت: امنیت تأمین واکسن فقط یک موضوع مرتبط با سلامت نیست؛ برای مثال، بروز بیماری گسترده در صنعت طیور می‌تواند اقتصاد کشور را با اختلال مواجه کند. بنابراین، سرمایه‌گذاری در این حوزه باید با توجه به ابعاد اقتصادی، امنیتی و سلامت کشور انجام شود.

تجربه کوبا و نقش حمایت رئیس‌جمهور در توسعه صنعت واکسن

قانعی با اشاره به تجربه کوبا در توسعه صنعت واکسن، گفت: کوبا نمونه‌ای از موفقیت در این حوزه در سطح جهان است؛ این کشور با وجود اینکه در بسیاری از شاخص‌های دیگر وضعیت اقتصادی مطلوبی ندارد، توانسته است در شاخص‌های بهداشت و سلامت عملکرد قابل توجهی داشته باشد.

وی با اشاره به مقایسه هزینه‌های سلامت در کوبا و آمریکا اظهار کرد: در برخی شاخص‌ها، کوبا به سطحی از عملکرد در حوزه سلامت دست یافته که با آمریکا قابل مقایسه است و این موضوع نشان می‌دهد که توسعه سلامت صرفاً به برخورداری از منابع اقتصادی گسترده وابسته نیست.

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی با تأکید بر نقش حمایت مقامات ارشد کشور در این مسیر، افزود: در کوبا، رئیس‌جمهور به‌صورت هفتگی با فعالان این حوزه دیدار می‌کرد. این تجربه نشان می‌دهد وقتی رئیس‌جمهور پای یک موضوع بایستد، حتی در کشوری با زیرساخت‌های محدود نیز می‌توان ظرفیت واکسن‌سازی ایجاد کرد.

وی با اشاره به آشنایی پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران با اکوسیستم واکسن، گفت: در حال حاضر رئیس‌جمهور با این فضا آشنا است و ما اکنون فرصت مهمی برای توسعه صنعت واکسن داریم و باید این فرصت را عملیاتی کنیم.