یک دانشجوی باستان‌شناسی با اشاره به کمبود بودجه برای انجام کاوش‌های آموزشی و نامشخص بودن آینده شغلی فارغ‌التحصیلان این رشته، از بی‌توجهی به محوطه‌های باستانی همچون جیرفت و تداوم حفاری‌های غیرمجاز انتقاد کرد و بر ضرورت حمایت بیشتر از باستان‌شناسی در جنوب و جنوب شرق ایران تأکید کرد.
در ادامه سلسله گفت‌وگوهای درباره وضعیت رشته تحصیلی باستان‌شناسی، هانیه کامران، دانشجوی کارشناسی رشته باستان‌شناسی دانشگاه جیرفت، درباره تجربه تحصیل خود در رشته باستان‌شناسی و وضعیت آموزش این رشته در دانشگاه جیرفت به ایسنا گفت: یکی از موضوعاتی که به نظرم در برنامه آموزشی دانشگاه‌ها، از جمله دانشگاه جیرفت، باید مورد توجه قرار بگیرد، آموزش کاربردهای هوش مصنوعی است. به نظرم، دانشجویان باستان‌شناسی به یک درس دو واحدی در این زمینه نیاز دارند تا با کاربردهای هوش مصنوعی در باستان‌شناسی آشنا شوند و بتوانند از ظرفیت‌های آن در فعالیت‌های علمی و پژوهشی استفاده کنند.
او ادامه داد: با وجود پیشینه تاریخی و فرهنگی ارزشمند ایران، باستان‌شناسی هنوز آن‌طور که باید در جامعه شناخته نشده و جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است. متأسفانه وقتی می‌گویم رشته‌ام باستان‌شناسی است، هنوز بعضی افراد تصور می‌کنند که کار ما پیدا کردن گنج و عتیقه است، درحالی که باستان‌شناسی یک حوزه علمی و پژوهشی گسترده است که به شناخت تاریخ و گذشته جوامع کمک می‌کند. این تصور نادرست همچنان یکی از دغدغه‌های دانشجویان این رشته است.
این دانشجوی باستان‌شناسی با اشاره به فاصله میان آموزش نظری و تجربه عملی در دانشگاه‌ها گفت: باستان‌شناسی رشته‌ای نیست که صرفاً با مطالعه کتاب و حضور در کلاس بتوان به تمام ابعاد آن مسلط شد. دانشجو برای یادگیری این رشته به بررسی‌های میدانی و حضور در محوطه‌های باستانی نیاز دارد و باید بتواند آموخته‌های نظری خود را در میدان تجربه کند.
کامران افزود: من در حال حاضر دانشجوی ترم هفتم هستم و در این مقطع باید تجربه‌های عملی و کاوش‌های باستان‌شناسی داشته باشیم، اما در جلساتی که با دانشجویان دیگر و در جریان فعالیت‌های اتحادیه انجمن‌های علمی دانشجویی باستان‌شناسی داشتم، متوجه شدم بسیاری از دانشجویان حتی در ترم‌های پایانی نیز فرصت کافی برای حضور در کاوش‌های آموزشی نداشته‌اند. برخی از آن‌ها می‌گفتند دانشگاه به دلیل کمبود بودجه نتوانسته است کاوش عملی برگزار کند یا امکان استفاده دانشجویان از این فرصت را فراهم نکرده است. این در حالی است که تجربه میدانی برای دانشجویان باستان‌شناسی ضرورت دارد.
او با اشاره به نامشخص بودن آینده شغلی دانش‌آموختگان این رشته بیان کرد: یکی دیگر از دغدغه‌های جدی دانشجویان، آینده شغلی آن‌هاست. دانشجو پس از چند سال تحصیل باید بداند چه فرصت‌هایی برای فعالیت تخصصی پیش روی او قرار دارد. برای مثال، در حوزه‌هایی مانند حفاظت و مرمت یا دیگر بخش‌های مرتبط با باستان‌شناسی چه امکان‌هایی برای اشتغال وجود دارد. به نظرم باید برای استفاده از ظرفیت فارغ‌التحصیلان این رشته برنامه‌ریزی مشخصی صورت بگیرد.
این دانشجو با تأکید بر ضرورت توجه ویژه به وضعیت باستان‌شناسی در جنوب و جنوب شرق کشور، اظهار کرد: می‌خواهم به‌طور ویژه درباره شرایط این رشته در مناطق جنوبی و جنوب شرقی کشور صحبت کنم؛ دانشگاه جیرفت در میان استان‌های کرمان و هرمزگان، تنها دانشگاهی است که رشته باستان‌شناسی را آموزش می‌دهد. از طرفی، این منطقه از نظر تاریخی و باستان‌شناختی ظرفیت‌های بسیار مهمی دارد، اما برداشت این است حمایت و توجه کافی به آن صورت نمی‌گیرد.
کامران با اشاره به وضعیت محوطه‌های باستانی جیرفت و افزایش حفاری‌های غیرمجاز در این منطقه گفت: نزدیک به یک سال است که محوطه باستانی جیرفت با حفاری‌های غیرمجاز و تعرض مواجه شده، اما با وجود تداوم این وضعیت، اقدامات مؤثری برای جلوگیری از آن انجام نشده است. ما در این زمینه نامه‌نگاری‌هایی انجام داده‌ایم و گروه باستان‌شناسی نیز موضوع را پیگیری کرده است، اما به نظر می‌رسد آن‌طور که باید به این مسئله توجه نمی‌شود.
او با بیان اینکه حفاری غیرمجاز تنها به معنای خارج کردن اشیای تاریخی از محوطه نیست، افزود: وقتی یک محوطه به‌صورت غیرمجاز حفاری می‌شود، اطلاعات ارزشمند باستان‌شناختی آن نیز از بین می‌رود. در واقع، با خارج کردن یک شیء از بستر اصلی خود، بخشی از اطلاعاتی را که می‌توانست به شناخت گذشته کمک کند، از دست می‌دهیم. به همین دلیل، حفاظت از میراث فرهنگی صرفاً وظیفه یک اداره یا سازمان نیست و نهادهای مختلف، از جمله دانشگاه‌ها، نیز در این زمینه مسئولیت دارند.
این دانشجو در ادامه با تأکید بر ضرورت حمایت از دانشجویان باستان‌شناسی گفت: خواسته ما دانشجویان این است که به رشته‌ای که بخشی از هویت و تاریخ این سرزمین را مطالعه می‌کند، توجه بیشتری شود. دانشجویان این رشته علاقه و انگیزه زیادی برای فعالیت‌های علمی و پژوهشی دارند، اما این انگیزه زمانی می‌تواند به نتیجه برسد که امکانات، حمایت و فرصت کافی نیز در اختیارشان قرار بگیرد. امیدوارم نگاه به باستان‌شناسی از یک رشته کم‌توجه به یک حوزه مهم فرهنگی و هویتی تغییر کند.
کامران در پاسخ به پرسشی درباره تجربه شخصی خود از حضور در کاوش‌های باستان‌شناسی و میزان دسترسی دانشجویان به تجربه‌های میدانی اظهار کرد: من در حال حاضر دانشجوی ترم هفتم هستم و این ترم قرار است درس کاوش عملی داشته باشیم. معمولاً کاوش‌های میدانی در اواخر آبان و آذرماه برگزار می‌شوند، اما من از ترم اول تا پایان ترم ششم هیچ تجربه‌ای از حضور در کاوش‌های باستان‌شناسی نداشتم و این فرصت برای ما فراهم نشده بود. در حالی که حضور در میدان و تجربه عملی، بخش ضروری آموزش باستان‌شناسی است.
این دانشجوی باستان‌شناسی همچنین درباره راهکارهای تغییر نگاه عمومی به این رشته و مقابله با تصور رایج گنج‌یابی گفت: به نظرم آموزش عمومی و مشارکت مردم می‌تواند در تغییر این نگاه مؤثر باشد. برای مثال، می‌توان با تولید و انتشار ویدئوهای آموزشی یا فراهم کردن امکان حضور و مشارکت مردم در برخی برنامه‌های بررسی و کاوش باستان‌شناسی، ماهیت علمی این رشته را برای جامعه توضیح داد. مردم باید بدانند که باستان‌شناسی صرفاً عتیقه‌یابی یا پیدا کردن اشیای قدیمی نیست.
کامران با اشاره به اهمیت مشارکت دانش‌آموزان در برنامه‌های آموزشی باستان‌شناسی افزود: تا جایی که اطلاع دارم، حدود یک ماه پیش در جیرفت برنامه‌ای برگزار شد که در آن فضایی برای آشنایی دانش‌آموزان با کاوش باستان‌شناسی فراهم کرده بودند. دانش‌آموزان در این برنامه با ابزارهای مورد استفاده در کاوش آشنا شدند و به‌صورت آموزشی در فعالیت‌ها مشارکت کردند. چنین برنامه‌هایی کمک می‌کند نسل جوان از نزدیک با ماهیت علمی باستان‌شناسی آشنا شود و تصور نادرست درباره این رشته تغییر کند. به نظرم مشارکت مردم باید در حوزه‌های مختلف باستان‌شناسی جدی گرفته شود.
او درباره میزان استفاده دانشگاه‌ها از تجربه‌های بین‌المللی و همکاری‌های علمی و پژوهشی با دانشگاه‌ها و گروه‌های باستان‌شناسی خارجی نیز اظهار کرد: ما تاکنون چنین همکاری‌هایی نداشته‌ایم و به گمانم یکی از دلایل اصلی آن، محدودیت‌های بودجه‌ای است. دانشجویان باستان‌شناسی علاوه‌بر حضور در کاوش‌ها، به بازدیدهای میدانی و آموزشی از محوطه‌ها و شهرهای تاریخی نیز نیاز دارند، اما متأسفانه در بسیاری از موارد امکان استفاده از این فرصت‌ها فراهم نمی‌شود.
این دانشجوی باستان‌شناسی اضافه کرد: برای مثال، ما علاقه‌مند بودیم از کاوش‌های باستان‌شناسی زابل که قرار بود در آبان و آذرماه برگزار شود، بازدید کنیم تا از نزدیک با روند فعالیت‌ها آشنا شویم، اما به دلیل مشکلات مالی امکان استفاده از این فرصت را نداشتیم. همچنین حدود دو ترم پیش قصد داشتیم یک بازدید علمی از اصفهان داشته باشیم؛ شهری که آثار تاریخی و فرهنگی ارزشمندی دارد و می‌توانست فرصت آموزشی مناسبی برای دانشجویان باشد، اما دانشگاه به دلیل نداشتن بودجه نتوانست هزینه‌های این بازدید را تقبل کند و برنامه لغو شد.
کامران با اشاره به اینکه محدودیت‌های مالی تنها به دانشگاه جیرفت محدود نمی‌شود، گفت: این مسئله در دانشگاه‌های دیگر هم وجود دارد. دانشجویان بارها با این پاسخ مواجه می‌شوند که برای برگزاری کارگاه، بازدید علمی یا برنامه‌های آموزشی بودجه کافی وجود ندارد. در نتیجه، فرصت‌های زیادی برای یادگیری و کسب تجربه از دست می‌رود.
او در پاسخ به پرسشی درباره ارتباط تجربه عملی با ورود دانش‌آموختگان به بازار کار و وضعیت اشتغال در رشته باستان‌شناسی گفت: به نظرم اگر دولت و نهادهای مسئول بتوانند زمینه اشتغال دانش‌آموختگان را فراهم کنند، چرا نباید فارغ‌التحصیلان این رشته وارد بازار کار شوند؟ دانشجویان پس از پایان تحصیل و حتی در دوران ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد، به شغلی نیاز دارند که بتوانند از طریق آن روی پای خود بایستند و فعالیت تخصصی داشته باشند.
این دانشجوی باستان‌شناسی افزود: وقتی فردی می‌خواهد رشته‌ای را برای تحصیل انتخاب کند، یکی از نخستین پرسش‌هایش این است که آیا این رشته آینده شغلی دارد یا خیر. اگر دانشجو بداند پس از فارغ‌التحصیلی امکان اشتغال و فعالیت در حوزه تخصصی خود را دارد، انگیزه بیشتری برای ورود به این رشته و ادامه تحصیل پیدا می‌کند. اما وقتی تصور شود که این رشته بازار کار مشخصی ندارد، طبیعتاً انگیزه دانشجویان برای انتخاب آن کاهش پیدا می‌کند.
https://asrejavanonline.ir/?p=40854
