علی عربی، رئیس اداره قنوات جهاد کشاورزی استان مرکزی و عضو کمیته فنی قنوات کشور، در گفت‌وگو با ایسنا با تشریح وضعیت قنوات استان و هشدار نسبت به روند کاهشی این منابع آبی اظهار کرد: استان مرکزی از جمله استان‌های قنات‌خیز کشور محسوب می‌شود و در گذشته حدود سه‌هزار و ۶۰۰ رشته قنات در این استان فعال بوده است، اما امروز این تعداد به ۲۳۸۸ رشته کاهش یافته و بخشی از همین قنوات نیز به‌صورت فصلی فعالیت دارند.

وی افزود: بسیاری از قنواتی که روزگاری منبع اصلی تأمین آب کشاورزی و حیات روستاها بودند، به‌دلیل رهاسازی، تخریب سازه‌ها، انسداد میله‌چاه‌ها، وقوع سیلاب‌ها و مهم‌تر از همه افت سطح آب‌های زیرزمینی، به تدریج خشک شده‌اند.

عربی با اشاره به تغییرات الگوی بهره‌برداری از منابع آب طی دهه‌های اخیر تصریح کرد: پس از گسترش حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز، سطح آب‌های زیرزمینی در بسیاری از مناطق استان به شدت افت کرد و همین مسئله موجب شد قنوات که بر پایه تعادل طبیعی سفره‌های آب زیرزمینی شکل گرفته بودند، توان آبدهی خود را از دست بدهند.

عضو کمیته فنی قنوات کشور ادامه داد: هر زمان عمق چاه‌ها از سطح مادرچاه قنات پایین‌تر می‌رود، عملاً آب قنات تخلیه می‌شود و قنات خشک خواهد شد؛ اتفاقی که در بسیاری از مناطق استان مرکزی رخ داده است. در محدوده‌هایی مانند موت آباد، مالک‌آباد و ابراهیم‌آباد اراک، حفر چاه‌های متعدد برای تأمین آب شرب شهر موجب نابودی کامل بسیاری از قنوات قدیمی شده است.

آبیاری ۱۴ درصد اراضی کشاورزی استان با منابع آبی قنات

رئیس اداره قنوات استان مرکزی با بیان اینکه حدود ۱۴ درصد اراضی کشاورزی استان همچنان از طریق قنوات آبیاری می‌شوند، خاطرنشان کرد: در اقلیم خشک و نیمه‌خشک ایران، قنات‌ها یکی از پایدارترین و کم‌هزینه‌ترین شیوه‌های استحصال آب محسوب می‌شوند و نقش مهمی در تعادل‌بخشی به منابع زیرزمینی دارند.

وی افزود: قنوات برخلاف چاه‌های عمیق، برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی ندارند و بر اساس ظرفیت طبیعی آبخوان‌ها عمل می‌کنند؛ به همین دلیل نیاکان ایران‌زمین طی قرن‌ها با تکیه بر این فناوری بومی توانسته بودند کشاورزی را در مناطق خشک استمرار ببخشند.

عربی با اشاره به کاهش محسوس آبدهی قنوات اظهار کرد: بسیاری از قنوات پرآب استان که در دهه‌های گذشته دبی قابل توجهی داشتند، امروز یا کاملاً خشک شده‌اند یا به حداقل آبدهی رسیده‌اند.

وی در همین زمینه به قنات خیرآباد اشاره کرد و گفت: این قنات در گذشته حدود ۶۰ لیتر بر ثانیه آبدهی داشت و بخش وسیعی از اراضی کشاورزی منطقه را مشروب می‌کرد، اما اکنون تقریباً خشک شده است. اتفاقی که به گفته وی، در پی حفر چاه در حریم و مسیر تغذیه قنات رخ داده است.

رئیس اداره قنوات جهاد کشاورزی استان مرکزی همچنین به قنات جهانی ابراهیم‌آباد اشاره کرد و افزود: این قنات که در فهرست جهانی ثبت شده، حدود ۱۲ کیلومتر طول دارد و از مهم‌ترین نمونه‌های میراث مهندسی آب در کشور به شمار می‌رود.

دشواری روند احیا

وی درباره اقدامات انجام شده برای احیای قنوات گفت: هر ساله بخشی از اعتبارات ملی و استانی برای مرمت و بازسازی قنوات اختصاص می‌یابد و این منابع به‌صورت کمک‌های بلاعوض در اختیار بهره‌برداران قرار می‌گیرد، اما هزینه‌های سنگین لایروبی، مرمت و کف‌شکنی قنوات، روند احیا را دشوار کرده است.

عربی تصریح کرد: بخش قابل توجهی از قنوات استان در مناطقی قرار دارند که چاه‌های عمیق اطراف آن‌ها فعال است و در چنین شرایطی احیای کامل قنوات بسیار دشوار خواهد بود.

خشک شدن قنوات، نخستین ضربه به معیشت روستایی

وی در ادامه با اشاره به اینکه کاهش تعداد قنوات تنها به معنای از بین رفتن چند مسیر سنتی انتقال آب نیست، بلکه زنگ خطری جدی برای محیط زیست، اقتصاد روستایی و امنیت آبی کشور محسوب می‌شود، گفت: خشک شدن قنوات، نخستین ضربه را به کشاورزی سنتی و معیشت روستایی وارد می‌کند؛ زیرا بسیاری از روستاها بر پایه آب قنات شکل گرفته‌اند و از دست رفتن این منابع، مهاجرت، کاهش تولید و خالی شدن سکونتگاه‌های روستایی را تشدید می‌کند.

عربی گفت: از سوی دیگر، نابودی قنوات وابستگی به چاه‌های عمیق را افزایش می‌دهد؛ چاه‌هایی که برداشت بی‌رویه از آن‌ها افت بیشتر سفره‌های زیرزمینی، فرونشست زمین و تخریب تدریجی آبخوان‌ها را در پی دارد که ادامه این روند می‌تواند در آینده، بحران تأمین آب در بخش کشاورزی و حتی شرب را تشدید کند.

مرگ قنات، تهدیدی هویتی

وی افزود: قنوات همچنین بخشی از میراث تاریخی و شمار می‌روند؛ سازه‌هایی که حاصل دانش بومی ایرانیان در مدیریت پایدار آب هستند. کاهش و نابودی آن‌ها به معنای از دست رفتن بخشی از هویت تاریخی و فناوری سنتی کشور نیز خواهد بود. در شرایطی که کاهش بارندگی و خشکسالی‌های پی‌درپی فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است، احیای قنوات، مدیریت مصرف آب و جلوگیری از برداشت‌های بی‌رویه، بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد؛ در غیر این صورت، شمار بیشتری از قنوات در آینده از بین می‌روند.

کاهش تدریجی شمار قنوات فعال در استان مرکزی، تنها یک بحران در حوزه کشاورزی نیست، بلکه نشانه‌ای از تشدید فشار بر منابع آب زیرزمینی و تضعیف نظام سنتی و پایدار مدیریت آب در کشور است. کارشناسان بر این باورند که تداوم افت سفره‌های زیرزمینی، توسعه بی‌رویه چاه‌ها و کاهش بارندگی‌ها می‌تواند آینده کشاورزی و سکونت در بسیاری از مناطق را با چالش‌های جدی مواجه کند؛ از این رو حفاظت و احیای قنوات، در کنار مدیریت اصولی منابع آب، ضرورتی انکارناپذیر برای حفظ امنیت آبی و زیست‌پذیری سرزمین به شمار می‌رود.