با وقوع ال‌نینو، سازمان هواشناسی نسبت به تشدید بارندگی‌های حدی و وقوع سیلاب‌های ناگهانی هشدار داده است. در این شرایط اهمیت مدیریت روان‌آب‌های سطحی و استفاده از ظرفیت بارش‌ها برای تغذیه منابع آب زیرزمینی دوچندان شده است. در این میان، آبخیزداری و آبخوان‌داری از جمله راهکارهای مؤثر برای جلوگیری از هدررفت آب باران، کاهش فرسایش خاک، کنترل سیلاب و افزایش تاب‌آوری سرزمین در برابر مخاطرات طبیعی به شمار می‌روند.

مدیریت صحیح حوزه‌های آبخیز، علاوه بر کاهش سرعت و شدت روان‌آب‌ها، فرصت نفوذ آب به لایه‌های زیرین زمین و تقویت ذخایر آبخوان‌ها را فراهم می‌کند. این اقدامات می‌توانند با کاهش خسارات ناشی از سیلاب، از تخریب اراضی و زیرساخت‌ها جلوگیری و در کنار آثار زیست‌محیطی، زمینه بهبود شرایط اقتصادی و معیشتی جوامع محلی و روستایی را  فراهم کنند.

در این شرایط محمد فرامرز – مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخیزداری سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری – در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اهمیت اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری در مدیریت منابع آب کشور اظهار کرد: مدیریت حوزه‌های آبخیز از دو بخش اصلی مدیریت روان‌آب‌های سطحی و تغذیه مصنوعی و مدیریت آبخوان‌ها تشکیل شده است که هر دو در کنترل سیلاب، افزایش نفوذ آب به زمین و تقویت منابع آب زیرزمینی نقش مؤثری دارند.

وی با بیان اینکه تاکنون حدود ۳۲ میلیون هکتار از عرصه‌های کشور تحت پوشش اقدامات اجرایی آبخیزداری قرار گرفته است، افزود: آبخیزداری بخش قابل توجهی از این عرصه‌ها به اتمام رسیده و بخشی نیز همچنان در دست اجراست همچنین بیش از ۲۰ میلیون هکتار از حوزه‌ها مطالعه شده که بخشی از آن‌ها هنوز وارد مرحله اجرا نشده‌اند و اجرای تعدادی دیگر نیز با تأمین منابع اعتباری محقق می‌شود.

فرامرز ادامه داد: تاکنون پروژه‌های متعددی در حوزه آبخوان‌داری در بیش از ۴۰۰ نقطه کشور اجرا شده است که هدف اصلی آن‌ها افزایش نفوذ آب به آبخوان‌ها و تقویت ذخایر آب زیرزمینی است.

مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخیزداری سازمان منابع طبیعی با تشریح آثار کمی اجرای این طرح‌ها اظهار کرد: در پروژه‌های آبخیزداری، به‌طور متوسط به ازای هر هکتار اجرای عملیات، سالانه حدود ۷۰۰ مترمکعب آب استحصال، مهار و نگهداشت می‌شود و زمینه نفوذ آن به داخل زمین فراهم می‌شود.

وی افزود: از دیگر آثار اجرای عملیات آبخیزداری می‌توان به کاهش خسارات سیلاب تا ۷۰ درصد، کاهش فرسایش خاک تا ۹ تن در هکتار در سال و کاهش میزان رسوب تا ۴ تن در هکتار در سال اشاره کرد.

فرامرز افزایش تولید علوفه را از دیگر دستاوردهای اجرای طرح‌های آبخیزداری دانست و گفت: این پروژه‌ها به‌طور متوسط موجب افزایش سالانه حدود ۱۲۰ کیلوگرم علوفه به ازای هر هکتار می‌شوند که این موضوع می‌تواند در ارتقای وضعیت پوشش گیاهی و تقویت معیشت جوامع محلی نیز مؤثر باشد.

وی درباره آثار اجرای پروژه‌های آبخوان‌داری نیز توضیح داد: به ازای هر هکتار اجرای عملیات آبخوان‌داری، سالانه بیش از ۱۰۰۰ مترمکعب آب به آبخوان‌ها نفوذ می‌کند و در تقویت ذخایر آب زیرزمینی و بهبود وضعیت منابع آبی مناطق مختلف تأثیرگذار است.

فرامرز در پایان با اشاره به آثار فراتر از شاخص‌های کمی این پروژه‌ها تصریح کرد: اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری علاوه بر دستاوردهای فنی و زیست‌محیطی، آثار اقتصادی، اجتماعی و معیشتی قابل توجهی برای روستاها و جوامع محلی به همراه دارد و می‌تواند به بهبود شرایط زندگی و افزایش تاب‌آوری مناطق در برابر مخاطرات طبیعی کمک کند.

با توجه به افزایش اهمیت مدیریت منابع آب و ضرورت سازگاری با تغییرات اقلیمی، توسعه طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری باید به‌عنوان یکی از محورهای اساسی مدیریت پایدار سرزمین دنبال شود. مهار و نگهداشت روان‌آب‌ها، افزایش نفوذ آب باران به آبخوان‌ها، کاهش فرسایش خاک و کنترل خسارات سیلاب از جمله دستاوردهای این اقدامات است. از این رو، تأمین اعتبارات مورد نیاز، تکمیل مطالعات و ورود عرصه‌های مطالعه‌شده به مرحله اجرا می‌تواند نقش مهمی در استفاده بهینه از بارش‌ها، حفاظت از منابع طبیعی و تقویت امنیت آبی کشور ایفا کند.